Faiz, en yalın tanımıyla paranın kirasıdır. Birine bir süre için para verdiğinizde (mevduat, tahvil, borç verme) o sürenin bedelini faiz olarak alırsınız; borç aldığınızda ise aynı bedeli ödersiniz. Bu tek cümlelik tanımın altında, kişisel finansın en güçlü mekanizması yatıyor: aynı 10.000 lira, hesaplama yöntemine göre 3 yılda 19.000 lira da olabilir, 21.970 lira da. Aradaki 2.970 liralık fark, "bileşik" kelimesinin bedelidir.
Aşağıda önce faizin iki temel türünü sayılarla ayırıyoruz, ardından bileşik faizin zaman, sıklık ve enflasyonla nasıl etkileştiğini inceliyoruz. Örneklerdeki oranlar temsilidir; amaç oranı tahmin etmek değil, mekanizmayı görmek.
Yeni başlayan biri için en kritik soru şudur: faiz nasıl hesaplanır ve hangi tür faizle karşı karşıyayım? Cevap iki formülde toplanır.
Basit faizde kazanç yalnızca başlangıçtaki anapara üzerinden hesaplanır ve her dönem aynı kalır:
Faiz = Anapara × Yıllık Oran × Süre (yıl)
10.000 TL, yıllık %30, 3 yıl: 10.000 × 0,30 × 3 = 9.000 TL faiz, toplam 19.000 TL. Her yıl kazanç sabit 3.000 TL'dir; kazandığınız faiz çalışmaya başlamaz. Kısa vadeli mevduatlarda, bazı tahvil kupon ödemelerinde ve faizi hesabınızdan çekip harcadığınız her durumda pratikte bu mantık geçerlidir.
Bileşik faizde her dönem sonunda kazanılan faiz anaparaya eklenir ve bir sonraki dönemin hesabına dahil olur:
Gelecek Değer = Anapara × (1 + Oran)Dönem Sayısı
Aynı örnek: 10.000 × 1,30³ = 21.970 TL. Yıl yıl kırılım, farkın nasıl açıldığını gösterir:
| Yıl | Basit faiz (TL) | Bileşik faiz (TL) | Fark (TL) |
|---|---|---|---|
| 1 | 13.000 | 13.000 | 0 |
| 2 | 16.000 | 16.900 | 900 |
| 3 | 19.000 | 21.970 | 2.970 |
| 4 | 22.000 | 28.561 | 6.561 |
| 5 | 25.000 | 37.129 | 12.129 |
Dikkat edilmesi gereken nokta: fark birinci yıl sıfırdır, beşinci yılda anaparanın üzerine çıkar. Bileşik faiz doğrusal değil, üsteldir; bu yüzden getirisini başta değil sonda verir.
Paranızın kaç yılda ikiye katlandığını bulmak için 72'yi yıllık yüzde orana bölün. Bu yaklaşık bir kuraldır ama düşünmeyi hızlandırır:
| Yıllık oran | İkiye katlanma süresi |
|---|---|
| %5 | ~14,4 yıl |
| %10 | ~7,2 yıl |
| %20 | ~3,6 yıl |
| %30 | ~2,4 yıl |
| %40 | ~1,8 yıl |
Aynı kural borç tarafında da işler: %40 efektif faizli bir kredi kartı bakiyesi ödenmezse yaklaşık 1,8 yılda ikiye katlanır. Borç yönetimini ve kredi kartı kullanımını anlatan rehberde bu tersine çalışan bileşik etki, tasarruf tarafındaki avantajın aynadaki görüntüsüdür.
Formüldeki üç girdiden — anapara, oran, süre — hangisini oynatırsanız sonuç farklı ölçekte değişir. Yeni başlayan biri için en ucuz kaldıraç, en çok göz ardı edilen değişkendir: süre.
Aynı nominal oran, farklı sıklıkta işletildiğinde farklı sonuç verir. Yıllık %30 nominal oran aylık bileşiklenirse: (1 + 0,30/12)12 = 1,3449, yani efektif yıllık %34,5. Bu yü